Tekstboek bij de gelijknamige cursus, tot stand gekomen isw met de Open universiteit te Heerlen.
Hoe heeft, in de Noordelijke en in de Zuidelijke Nederlanden, dit alles ingewerkt op de ruimtelijke structuur van de stad, op de vormgeving van de straten, publieke gebouwen en woonhuizen, op de relatie tussen stad en ommeland?

Met de bijdragen van enkele tientallen Vlaamse en Nederlandse auteurs is een geschiedenis ontworpen van de stad als fysieke structuur. Achtereenvolgens worden, voor Noord en voor Zuid, in ogenschouw genomen: de koopmansstad van de 16de en 17de eeuw; de door de burgerij min of meer planmatig uitgebreide en verfraaide stad van de 18de en 19de eeuw; de stad zoals deze in de 19de en tot diep in de 20ste eeuw werd bepaald door de industriële bedrijvigheid; ten slotte de moderne stad van de 20ste eeuw. Per deel worden de beschouwingen over de verschillende aspecten, zoals verstedelijking, relatie met het landschap, infrastructuur, ruimtelijke ordening en stadsperceel, toegespitst op twee grote steden van de Nederlanden, Amsterdam en Antwerpen.

Stedenbouwkunde is het vakgebied (onderdeel van bouwkunde) dat onderzoek doet naar wenselijke en mogelijke ontwikkelingen voor bestaande en nieuw in te richten gebieden inclusief de openbare ruimte.

Onder meer de inrichting van groenvoorziening en landschap, recreatiegebieden, woongebieden, industriegebieden, parkgebieden en landbouwgebieden, maken deel uit van de stedenbouwkundige discipline. In toenemende mate wordt de computer ingezet als instrument voor visualisering van het ontwerp CAD. In de stedenbouwkunde wordt gebruikgemaakt van rapporten en haalbaarheidsstudies, technische middelen, schetsvoorstellen, enz. De stedenbouwkundige is daarmee iemand die werkt op het grensvlak van planologie en architectuur. De vakgebieden van de verkeerskunde en de landschapsarchitectuur hebben ook raakvlakken met de stedenbouwkunde. De voorstellen worden in conceptvorm gepresenteerd en men heeft veelvuldig overleg met betrokken werkgroepen, opdrachtgevers, w.o. gemeenten, particuliere instellingen en andere belanghebbenden.

De stedenbouwkundige discipline is in België en Nederland sterk gejuridiseerd. In Vlaanderen wordt de ruimtelijke visie van de overheid vastgelegd in een ruimtelijk structuurplan. Die structuurplannen kunnen bestaan op verschillende niveaus, met name op niveau van een gemeente, de provincie of het Vlaams Gewest. In latere fasen worden de plannen binnen wettelijke kaders Wet ruimtelijke ordening (Wro) en Woningwet (Nederland) of de Codex Ruimtelijke Ordening (Vlaanderen) ter visie gelegd in de vorm van een bestemmingsplan (Nederland) of een ruimtelijk uitvoeringsplan (Vlaanderen).

Stedenbouwkundige plannen en voorschriften zijn raadpleegbaar door de burgers. Zij bevatten vaak richtinggevende en bindende bepalingen met toelichting en kaarten voor (op)nieuw in te richten gebieden. Bijzondere aandacht wordt daarbij gevestigd op eventuele onteigeningen. De stedenbouwkundige plannen en voorschriften bepalen waar welke bouwvormen toegelaten zijn en of er voor die bouwvormen door de overheid een vergunning kan worden verleend.