1. Haarsma: Omslag vanuit rug en randen licht verkleurd. Bladzijden schoon, gaaf en nauwelijks verkleurd. Stevig aantrekkelijk exemplaar.
2. Langen: Schone, gave en kleurfrisse omslag. Stofomslag vanuit rug en randen licht beduimeld. Bladzijden schoon, gaaf en wit.
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

Beschrijvingen

1. Haarsma, Menno van Drie getuigen
Utrecht, De Bezige Bij
1944, 1e druk, 131 blz., gebrocheerd in cremekleurige papieromslag met roodopdruk, ongesnoeid, dus met onregelmatige bladzijden. Tiende deel in de reeks Quousque Tandem. In het verborgene gedrukt op Oud-Hollandsch papier in een oplage van 525 genummerde exemplaren; dit is no. 262.
Omslag vanuit rug en randen licht verkleurd. Bladzijden schoon, gaaf en nauwelijks verkleurd. Stevig aantrekkelijk exemplaar.
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

Over de inhoud

Tekstfragment

Lang geleden stond tusschen Beetsterzwaag en Olterterp een merkwaardig huis met Zwitsersche ballustraden en een rijkelijk met houtsnijwerk versierde kap, dat sinds jaar en dag het huis-met-de-klare-koppen genoemd werd. De laatste bewoner van dit huis, dat in 1907 onder den hamer kwam, heette Evert Jans Jeltema. Hij was een man, die zich van den vroegen morgen tot den laten avond bemoeide met boeken, een uiterst eenzelvig persoon, die door het volk van Beetsterzwaag en Olterterp „mijnheer” werd genoemd en voor wien men de pet afnam.

Zijn dochter, Janke Everdina, had omgang met een paar freules, doch zij reed geen paard en kwam weinig uit huis. Zij was blond van haar, maar heur gelaatskleur was gelig als die van menschen van de heide en haar oogen waren glanzend en diep donkerbruin. Zij was een prachtig meisje, ook van gestalte, maar ze heeft nooit meisjespleizier gehad, want ze leefde voor de verzorging van haar vader en voor het huis.

Het huis zal, toen het een jaar na den verkoop gesloopt werd, niet ouder zijn geweest dan goed vijftig jaar. Het hout van de ballustraden was nog volkomen gaaf en het prachtige binnenwerk, de hooge eiken lambrizeeringen en de zware balken, die, naar men zei, nog afkomstig waren van een eveneens gesloopte oude kerk, hadden ook niets geleden in die vijftig jaar. En toch werd het huis voor de afbraak verkocht. Het was een bepaling uit de laatste wil van Evert Jans Jeltema, dat het huis na hem niet meer zou blijven staan. Alleen de luxueuze stallen achter het mooie oude huis mochten overeind blijven en daar woont nu nog een boschwachtersfamilie in, die zich wel eens bang maakt, dat de
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

༺༺༻ Over de schrijver ༺༺༻

Menno van Haarsma. Is het pseudoniem van Sjoerd Leiker

Sjoerd Leiker werd geboren op 28 mei 1914 in Drachten.
Hij overleed op 15 december 1988 in Hoorn.
Leiker was journalist, schrijver, dichter en verzetsman.
Begin jaren dertig volgde hij een onderwijzersopleiding in Groningen.
Daarna werkte hij onder meer bij een uitgeverij, in de journalistiek en bij de radio.
Zijn literaire debuut maakte hij in 1934 met gedichten in De Vrije Bladen.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog raakte hij betrokken bij het verzet.
Hij werkte samen met Geert Lubberhuizen.
Samen hielpen zij de illegale uitgeverij opzetten die later De Bezige Bij zou heten.
Leiker publiceerde ook onder het pseudoniem Menno van Haarsma.
Onder die naam verscheen zijn bekende roman Drie getuigen.
Daarnaast gebruikte hij het pseudoniem Simon le Croyant.
Veel van zijn werk heeft de Tweede Wereldoorlog als onderwerp.
Zijn schrijverschap bleef nauw verbonden met herinnering, geweten en verzet.
In 1937 trouwde hij met Margit Kis, van Hongaarse afkomst.
Uit dit huwelijk werd een dochter geboren.
Na hun echtscheiding hertrouwde hij in 1953 met Kommerijn Gerittine Kooijmans.
Leiker ontving verschillende literaire onderscheidingen.
Daaronder waren de Hendrik de Vriesprijs, de Marianne Philipsprijs en de Piter Jellespriis.
Na zijn dood stelde zijn weduwe in 1992 de Sjoerd Leikerprijs in.
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

Recensies

Drie getuigen verscheen in het voorjaar van 1944 als clandestiene uitgave in de Quousque Tandem-reeks van De Bezige Bij. Volgens DBNL zou de roman aanvankelijk in mei 1942 bij Holkema & Warendorf verschijnen, maar weigerde Leiker zich aan te melden bij de Kultuurkamer; later kocht hij zijn manuscript terug. Van Drie getuigen vijf drukken en diverse vertalingen verschenen. In 1952 kreeg Leiker voor dit boek de Hendrik de Vriesprijs. De kritieken waren van tijd tot tijd zeer lovend waren. Bron: Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde 1992:

- Victor Varangot bespreekt De voorspelling in samenhang met Drie getuigen. Hij wijst op de streek rond Beetsterzwaag, op de onderlinge beïnvloeding van personages en op de vertelvorm waarin dezelfde gebeurtenis door verschillende personen verschillend wordt belicht. Waarderend noemt hij de anekdotische opbouw een bron van “merkwaardige bekoring” en schrijft hij nieuwsgierig te zijn naar Leikers volgende roman. Bron: Critisch Bulletin 1954:
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

2. Langen, Ferdinand Achter slot en grendel. Novelle
De Bezige Bij
1944, 1e druk, 66[2] blz., genaaid in cremekleurige papieromslag met blauwgrijze stofomslag met goudopdruk. Veertiende deel in de reeks Quousque Tandem. In het verborgene gedrukt op Simili Japon papier in een oplage van 525 genummerde exemplaren; dit is no. 16.
Schone, gave en kleurfrisse omslag. Stofomslag vanuit rug en randen licht beduimeld. Bladzijden schoon, gaaf en wit.
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

Tekstfragment
".... Wat er precies voor de moordaanslag tussen hen voorgevallen is weten wij niet, want daarover laten verdachte noch slachtoffer zich uit. Het valt echter gemakkelijk te raden. De verscheurde onderkleren van Mademoiselle Giovonne heeft zij als de hare herkent. Het doktersrapport vermeldt, dat zij die nacht geen gemeenschap met een man heeft gehad en dat dus...”

Hier viel Constant de Castron de advocaat voor het eerst in de rede. Hij bleef languit liggen en hij sprak met gesloten ogen, alsof hij sliep.

„Voor bizonderheden interesseer ik mij inderdaad niet”, zei hij.

„Na deze verklaring is het mij gelukt”, ging de advocaat onverstoorbaar op zijn zure toon voort, „uw invrijheidsstelling te bewerkstelligen. Het bevel daartoe kunt u reeds deze dag verwachten. Ik kan u feliciteren.” Hij stak plichtmatig zijn hand uit, maar Constant, die slapende bleef, zag het niet. De hand zweefde een ogenblik onzeker in de cel en werd daarna wrevelig teruggetrokken.

„Ik verwonder mij over uw verrassing”, zei de advocaat droogjes, „ik dacht dat u met een dergelijke wending in uw zaak wel enigszins rekening had gehouden.”

„Nee”, antwoordde de slapende Constant, „dat heb ik niet. Ik heb mij juist een beetje aan mijn cel gewend en het spijt mij dat ik dit lustoord alweer zo spoedig moet verlaten.”

„Ik geloof dat u de spot met mij drijft”, zei de advocaat nog droger, „ik kan dat niet waarderen.”

„Probeer het, probeer het waarde Gauthier”, zei Constant. „Zie de sierlijke lijnen van de tafel waarop u nu ongetwijfeld uw hand hebt gelegd, steun uw armen op de brede leuningen van de fauteuil waarin u zit, maak het u gemakkelijk en zie de wanden met mij wijken. Zie hoe groot de wereld wordt en hoe schoon. Fantastische steden liggen aan uw voeten, de prachtigste bossen waaien om u heen. En luistert u goed, want in de verte is de nachtegaal te horen.”

༺༺༻ Over de schrijver ༺༺༻

Ferdinand Langen, pseudoniem van Egbertus Pannekoek, werd geboren op 29 juli 1918 in Westernieland bij Pieterburen, Groningen. Hij groeide op in een maatschappelijk betrokken gezin. Zijn vader, aanvankelijk actief binnen de Anti-Revolutionaire Partij en later betrokken bij de illegale verzetskrant Trouw, werd in 1943 gearresteerd en stierf in concentratiekamp Mauthausen. Deze gebeurtenis zou een blijvende invloed hebben op Langens leven en werk.

Na zijn jeugd in Coevorden en Groningen bezocht Langen de Eerste Christelijke HBS in Groningen. Al in 1938 debuteerde hij met het verhaal De leerling leert in het tijdschrift Opwaartsche Wegen. Aan het begin van de bezetting woonde en studeerde hij in Groningen. In de winter van 1939/1940 richtte hij daar met andere jonge makers, onder wie Ab Visser, de Groningse kunstenaarskring Het Drieluik op. Binnen deze kring probeerden zij, ondanks de bezetting, het culturele leven gaande te houden.

Later in de oorlog verhuisde Langen, net als verschillende andere Noord-Nederlandse schrijvers, naar Amsterdam. Hij weigerde zich aan te sluiten bij de door de bezetter ingestelde Nederlandsche Kultuurkamer en mocht daardoor niet meer officieel publiceren. Achter de schermen bleef hij echter actief in clandestiene kunstenaars- en schrijverskringen. In Amsterdam raakte hij bevriend met jonge auteurs als Gerrit Kouwenaar, Bert Schierbeek en Gerard Reve. Via deze literaire verzetskringen kwam zijn werk in de omgeving van De Bezige Bij terecht, die in 1944 zijn eerste boek Achter slot en grendel als illegale uitgave publiceerde.

Na de oorlog behoorde Langen tot de generatie schrijvers die naar nieuwe vormen van verbeelding zocht. Samen met onder anderen Koos Schuur stond hij aan de wieg van het literaire tijdschrift Het Woord. Zijn vroege werk wordt gekenmerkt door romantiek, symboliek en magisch realisme, waarin droom, herinnering en werkelijkheid voortdurend in elkaar overlopen. Critici vergeleken hem met auteurs als Johan Daisne en Hubert Lampo.

Tot zijn bekendste werken behoren Hélène in het heelal, In pyama, Jacques en Jacqueline, Mijn oom Peter en Morgen kom ik terug. Tot zijn drieëndertigste leefde Langen uitsluitend van zijn schrijverschap; daarna werkte hij in de reclamewereld als copywriter, creative director en zelfstandig reclame- en marketingadviseur. Vanaf 1953 woonde hij in het kunstenaarsdorp Laren. Hoewel hij nooit een groot publiek bereikte, geldt Ferdinand Langen als een markante, eigenzinnige stem binnen de naoorlogse Nederlandse literatuur.
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

Recensie: Achter slot en grendel – Ferdinand Langen

Achter slot en grendel (1944) is een melancholieke, romantische novelle die tijdens de bezetting illegaal werd uitgegeven door de verzetsuitgeverij De Bezige Bij.

Het boek ademt een opvallende sfeer. In plaats van de rauwe realiteit van de Duitse bezetting kiest Langen in deze novelle voor een bewuste vlucht in de verbeelding. De dromerige, stilistisch vaardig geschreven vertelling staat haaks op het fysieke geweld van de buitenwereld. Waar veel illegale geschriften uit die periode opriepen tot actief verzet of getuigden van felle strijdbaarheid, wordt de hoofdpersoon in dit werk juist gekenmerkt door terugtrekking en passiviteit tegenover het oorlogsgeweld.

Tijdgenoten en latere critici prezen het werk om zijn vloeiende, beheerste stijl en zagen in Langen een literaire ontdekking. Tegelijkertijd werd de novelle door sommige lezers en critici als weinig strijdlustig ervaren in vergelijking met andere illegale oorlogsliteratuur. Juist dat contrast maakt het boek nu tot een fascinerend tijdsdocument: het toont hoe de verbeelding ook een vorm van psychologisch overleven kon zijn, afgesloten van de grimmige werkelijkheid van de oorlog.

Rein Blijstra in Critisch Bulletin, jaargang 13, 1945-1946, in zijn Kroniek van het illegale proza over Achter slot en grendel. Blijstra noemt de novelle “het best geschreven” van de door hem besproken jongere clandestiene prozawerken en waardeert haar als “voor een debuut een opmerkelijk vaardig en kundig geschrift”. Tegelijk plaatst hij kritische kanttekeningen bij de apathische houding van de hoofdfiguur, de literaire truc rond de verdenking van Constant de Castron en de volgens hem te poëtische uitbarsting aan het slot. Juist omdat hij die bezwaren uitvoerig benoemt, besluit hij dat de novelle in “onmiskenbare mate” belofte toont en dat men, als er tijdens de bezetting van een proza-ontdekking sprake is, “in de eerste plaats aan Ferdinand Langen moet denken”.
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

Sjoerd Leiker, Egbertus Pannekoek, Kultuurkamer, verzet, bezetting, Mauthausen, Het Woord, magisch realisme, Rein Blijstra, clandestien proza, De Bezige Bij, genummerd exemplaar