Uitgangspunt van deze studie vormt een analyse van het omvangrijke en gevarieerde oeuvre van de achttiende-eeuwse Nederlandse geschiedschrijver en publicist Jan Wagenaar in de context van zijn tijd. Teneinde de vraag te kunnen beantwoorden in hoeverre Wagenaar als traditioneel dan wel als vernieuwend kan worden gepositioneerd, zijn tevens, als ijkpunten, sleutelpublicaties en standpunten van voorgangers en tijdgenoten-geleerden in binnen- en buitenland in de beoordeling betrokken. Ook is de negentiende- en twintigste-eeuwse receptie van 's mans oeuvre aan een beschouwing onderworpen.

Wagenaar geniet vanouds vooral bekendheid als schrijver van de eerste 'complete' Vaderlandsche Historie (21 dln, 1749-1759), een werk dat in de achttiende en de 'vaderlandse' negentiende eeuw grote opgang maakte. Vele vandaag de dag nog levende stereotyperingen betreffende ons nationale verleden zijn op Wagenaar terug te voeren of door hem gepopulariseerd. Onder de titel Amsterdam in zyne opkomst, aanwas [...] beschreeven (13 din, 1760-1768) verscheen van hem ook een uitvoerige geschiedenis van Amsterdam. Verder publiceerde hij belangrijke bijdragen op kerkhistorisch terrein, terwijl hij in religiosis tientallen verhandelingen naliet over vraagstukken op het gebied van moraal en ethiek, homiletiek, exegese en hermeneutiek. Zijn politieke en politiek-theoretische inzichten legde hij neer in een aantal tractaten, pamfletten en spectatoriale vertogen; deze gelegenheidspublicaties kenmerken zich veelal door een opvallende polemische inslag. Ook vertaalde Wagenaar verschillende 'moderne' natuurwetenschappelijke en fysico-theologische geschriften.

Een belangrijk deel van de achttiende-eeuwse wetenschapsontwikkeling kan worden gekarakteriseerd in termen van rationalisme en empirisme, als een zoektocht binnen het spanningsveld dat is geijkt tussen de punten van a priori- en a posteriori-gefundeerde kennis. Tegen de achtergrond van dit dichotomisch conflict manifesteert Wagenaar zich als degene die, in het licht van de door hem onderkende verandering der tijden, in historicis, in politicis en in religiosis zijn waarheidsstreven vrijwel consequent baseerde op de empirische a posteriori-benadermg: in plaats van Descartes verkoos hij Newton, tegenover Aristoteles en de scholastiek plaatste hij de fysico-theologie en tegenover de aprioristische benadering van het esprit de systeme van zijn (politieke) tegenstanders, zoals de Leidse uitgever, jurist en publicist Elie Luzac, putte hij voor zijn politieke vertogen de argumenten uit de geschiedenis, als het arsenaal der gecumuleerde collectieve ervaringen. Tegenover de hodienistisch of presentistisch gerichte nonnatieve geschiedschrijving van de Verlichting en citoyen et en philosophe (Voltaire) en het aloude adagium van de humanistische auteurs historia magistra vitae (Cicero) opteerde hij voor een geschiedschrijving die in beginsel enkel was gebaseerd op betrouwbaar bewijsmateriaal: de 'geloofwaardigste schrijvers' en 'egte gedenkstukken'.