Na de Tweede Wereldoorlog was er één algemeen belang dat vrijwel
iedereen deelde: zo spoedig mogelijk wederopbouw van verwoeste woningen,
andere gebouwen, infrastructuur, landbouw en het economische systeem. Allen
schouders eronder en we komen er weer bovenop, zo was de gedachte. Het
proces vereiste strakke regie en daarvoor werd vooral naar de overheid gekeken.
Rijksprogramma’s werden uitgewerkt door provincies en gemeenten en zeker
voor de helft gerealiseerd. De landbouwproductie steeg explosief, in 1962 werd
de miljoenste naoorlogse woning opgeleverd, de hoofdinfrastructuur kreeg
vorm, nieuwe bedrijventerreinen werden aangelegd, een twaalfde provincie
is uit de zeebodem getoverd, Zeeland werd veilig dankzij de Deltawerken,
Schiphol werd de toonaangevende luchthaven en het Bruto Nationaal Product
steeg voor ieder merkbaar. Aanvankelijk waren de gevolgen voor milieu,
natuur en water desastreus maar ook daar zijn vooral Rijksprogramma’s voor
ontwikkeld. Zo heeft de Wet verontreiniging oppervlaktewater uit 1970 tot
spectaculaire kwaliteitsverbeteringen geleid en wordt nog steeds gewerkt aan
een ecologische hoofdstructuur, die gebieden met elkaar verbindt en zorgt dat
de natuur weer tegen een stootje kan. Zo bezien heeft strakke regie door het
Rijk ons ongekend veel voorspoed gebracht.

Ondertussen genoten steeds meer mensen (hoger) onderwijs, stegen
inkomens en vermogens van particulieren, werd een beetje bedrijf een
multinationale onderneming, nam de macht van de Europese Unie toe, namen
ondernemers en particulieren het voortouw in het proces van verduurzaming,
namen maatschappelijke complexiteit en dynamiek exponentieel toe en
groeide de wens tot participatie. Het vertrouwen dat de overheid ook
in de 21ste eeuw met succes strak zou kunnen regisseren smolt rond de
eeuwwisseling als sneeuw voor de zon. Welhaast symbolisch is de Vijfde
Nota over de Ruimtelijke Ordening, de stoeptegel van maakbaarheidminister
Jan Pronk, niet verder gekomen dan een lijvig ontwerp. Uit die tijd dateert
ook de Fortuynrevolte, die het toenmalig kabinet terug in het hok joeg.
De erop volgende vier kabinetten onder leiding van Jan Peter Balkenende
opereerden in permanente staat van vertwijfeling over de rol van de overheid.
Een periode tussen het centrale paars van Wim Kok en het decentrale paars
van Mark Rutte. We verkeren in een transitie van overheidsdominantie naar
overheidsparticipatie. Dit vereist een megacultuuromslag binnen overheden
maar ook bij ondernemers en particulieren. Zolang we opportunistisch blijven
hangen in een mix van oud als het ons uitkomt en nieuw als ons dat op een
ander moment beter uitkomt, is sprake van een giftig mengsel dat leidt tot
burgerfrustratie enerzijds en overheidsfrustratie anderzijds. Dit boek is een
verkenning van wat overheidsparticipatie vermag en wat er voor nodig is.