Het levensverhaal van arme mensen is zelden of nooit het onderwerp van een biografie of een biografisch artikel. Met deze eenvoudige waarheid begint de Groninger historicus H. Gras zijn boek over het ellendige leven van Eise Pijl en de zijnen. Eise Pijl was zomaar een arme uit de vorige eeuw, maar het boek is niet louter en alleen een beschrijving van Eises leven. Het geeft een indringend beeld van de lotgevallen van een arm gezin in de vorige eeuw, en heeft daarom ook betekenis als studie van een bepaalde bevolkingsgroep.

Eise Pijl werd in februari 1800 geboren te Smilde, als zoon van Doeje Yntes Pijl. Doeie was geboren in Surhuisterveen, en hij werkte zich op van arbeider tot binnenvaartschipper. Eise werd geboren uit het huwelijk van Doeje met Janke Eisses. Na 1810 woonde Doeje met zijn kinderen en zijn tweede vrouw Haddewich Eilders geruime tijd in Surhuisterveen en in Leeuwarden.

Eise en zijn broer Ynte zaten al vroeg in de gevangenis, omdat ze wel eens stalen. Het wisselvallige schippersleven en de treklust van hun vader waren blijkbaar een slechte voedingsbodem geweest voor waarden als eerbied voor orde en gezag, schrijft de auteur wat wijsneuzig. Net alsof eerbied voor orde en gezag een te respecteren waarde zijn, en dan ook nog in die spijkerharde negentiende eeuw.

Eise verviel, zoals dat heet bij burgerlijke moraalfilosofen, van kwaad tot erger; hii ging door met stelen en inbreken. Maar na zijn huwelijk met de uit Brabant afkomstige Adriana de Bic ging hij zijn best doen als eerbaar schipper en koopman op een fatsoenlijke manier aan de kost te komen. Tot hii na enkele jaren in Arum voor de verleiding bezweek; hij stal twaalf korven aardappelen van de groentekweker Dirk Jetzes Reidsma. En vanaf toen ging het voorgoed mis; Eise werd tot tepronkstelling op het schavot en een lange gevangenisstraf veroordeeld. Hij zou nog weer een jaar op vrije voeten zijn, ging toen uit pure nood weer uit stelen en werd opnieuw veroordeeld. Hij overleed 55 jaar oud in de Leeuwarder gevangenis.

Adriana moest het met haar kinderen alleen zien te redden. Het door Gras met veel moeite en vlijt opgedoken verhaal is een triest, verdrietig makend relaas van eindeloze ellende, waarin armen als de vrouw en kinderen van Eise gedwongen werden te leven, het aandoenlijke verhaal van mensen, die dan toch nog wat trachtten te doen, maar niet bij machte waren iets ten gunste te veranderen, zoals de diakenen van Assen (het Asser gedeelte van het leven van de familie Pijl beslaat een groot part van het boek), en ook het verhaal van een misselijk van woede makende hardvochtigheid van de rijken en de autoriteiten.

Het is een wonder, dat een paar van de kinderen ook nog opgroeiden tot wat de auteur zo aardig „hardwerkende, betrouwbare jongemannen" noemt. En die arme Adriana maar bidden, als ze in de gevangenis in Gouda, waar ze voor anderhalf jaar werd opgesloten vanwege de diefstal van een waskom, verdriet heeft om haar kinderen, die in het Asser werkhuis verblijven: „O! Als het de Barmhartige Goa mag behagen mij eens weer aan u terug te geven, dan zal ik trachten, om alles weer goed te maken, hetgeen ik nu door mijn misstap verdorven heb." Maar dat stond in een brief, die door de diakenen van de hervormde gemeente in Assen gelezen werd. De angst voor censuur heeft haar schrijfstijl wellicht enigszins beïnvloed, met name wat betreft het godsdienstig element, aldus Gras, maar, zo voegt hij eraan toe, het kwam ook recht uit haar hart.

Het is net alsof de auteur het nu nog nodig vindt, Adriana bij de ordentelijke lezer te verontschuldigen omtrent haar levenswandel. Het doet allemaal wat geforceerd moraliserend aan, om voorzichtig te spreken over een crimineel gezin, zoals Gras doet, en het te hebben over een misstap, als een zusje van Eise een kind krijgt zonder getrouwd te zijn, en het met nadruk vermelden, dat Adriana een „onecht" kind krijgt, als Eise dat negen maanden tevoren onmogelijk verwekt kan hebben, omdat hij dan vastzit. Het wekt bij het lezen van dit aangrijpende werk licht een kriebelig gevoel op, en dat is jammer.

Het boek is fraai geïllustreerd, met de meeste wel ter zake doende afbeeldingen, van het dorpsgezicht op Arum tot de hoerenbuurt in Zwolle, waar een van de kinderen van Eise en Adriana later kwam wonen. Maar wat die portretten van die koning (Willem I), die gouverneur (Van Ewijck) en die minister (Thorbecke) in dit werk hebben te maken? Ze leefden in dezelfde tijd, maar daar houdt dan ook alle verband met Eise Pijl en de zijnen op. Kerst Huisman