Paul Valéry: Mijnheer Teste; Arbeiderspers - Kattengat reeks

Mijnheer Teste

Meneer Teste is een verzinsel. Maar wie is Edmond Teste? De volmaakte geest, een taalfiguur, een bedrieglijk beeld van het intellect in zijn zuiverste vorm. In het dagelijks leven is Teste een onmogelijkheid. Hij is een soort glasachtig lichaam uit woorden opgetrokken. ‘Want hij is niets anders dan de demon van de mogelijkheid.’

Mogelijk. Het is een van Valery’s lievelingswoorden en het past in een woordenreeks die zijn denkhouding weergeeft: voorlopig, plastisch, kneedbaar, transcendent, afwezig, transparant, transformatie, operatie, (de)montage, excercitie. De vreugde van het maken, daar bestaat Valery’s schrijven uit.

Niet de gedachte of een idee maar het eindeloos vloeiende denken zelf, het peinzen, daar gaat meneer Teste in op. Nee, er komt niets uit zijn handen, dat wil zeggen geen solide, gestolde taalprodukten. Teste wil dat ook helemaal niet. Hij is een niemand die iedereen zou kunnen worden. Geen enkele mogelijkheid wil hij uitsluiten. Teste is de protagonist van de komedie van het menselijk intellect, de hogepriester van de geest, mysticus zonder God (zoals zijn vrouw Emilie hem tegenover een priester noemt). 'Ik beken dat ik van mijn geest een afgod heb gemaakt, maar ik heb geen andere gevonden.’

Teste zelf komt via flarden uit zijn logboek aan het woord. Via brieven en berichten van zijn vrouw en vriend, onvolmaakte Teste-figuren, komt de lezer meer te weten over 'de man van glas’ en lijkt hij transparanter te worden. Maar het blijven scherven. Mevrouw Teste schrijft in het begin van een brief aan een Teste-bewonderaar dat de ziel in staat is te genieten zonder volledig te begrijpen. Niemand kan zichzelf helemaal begrijpen. Als we alles wisten, zouden we zwijgen. 'Kennis is als het ware vreemd aan het zelf.’

Teste lijdt evenals zijn schepper aan 'de kwaal van de precisie’, ondanks een zwak geheugen. In het fragment 'Voor een portret van Meneer Teste’ staat onder meer dit: 'Meneer Teste is geboren uit het toeval. Zoals iedereen. Alle geestkracht dankt hij aan die omstandigheid.’ Meneer Teste is gevoelig voor het kunnen en willen (discipline is een groot goed), omdat hij gevoelig is voor het nog ongeordende om ons heen. Alles en iedereen kan steeds opnieuw worden opgebouwd.

---

Paul Valéry
Mijnheer Teste
Uitgeverij: De Arbeiderspers
De Kattengat reeks
Vertaling: Gemma Pappot
Paperback
1975
1e druk
114 p.

---

Ambroise-Paul-Toussaint-Jules Valéry (1871 -1945) was een Frans dichter, essayist, filosoof en auteur. Als dichter stond Valéry bekend als een exponent van de Poésie pure, waarvoor vooral de mythologische figuur Narcissus voor hem symbool stond (zijn wellicht wel bekendste gedicht heet ook Narcissus spreekt (Narcisse parle). Valéry wordt wel beschouwd als de laatste der symbolisten. Hij was lid van de Académie française.

Gefascineerd door de werking van de geest begon hij zijn eigen gedachten te registreren vanaf het ogenblik dat hij uit de slaap ontwaakte, een gewoonte die hij ruim vijftig jaar zou volhouden.

Valéry was ook een criticus en essayist, en schreef regelmatig over architectuur, dans, en de relatie tussen de verschillende kunsten. Net zoals Rilke geloofde hij dat de dichter zijn gedichten zorgvuldig diende te 'berekenen', en hij vergeleek het werk van de poëet-kunstenaar met dat van een ingenieur. Valéry's werk staat vol met zinspelingen op klassieke werken, en voor de beelden waar hij gebruik van maakt haalt hij zijn inspiratie uit de natuur. Ondanks zijn fascinatie voor de zuivere rede zijn zijn gedichten en essays heel sensueel.