ISBN 906171852X Lichte leesvouwen rug. Hoekje wat schade. Vrij van inscripties e.d.

Fryske histoaryske rige
Friesland ; Elites, Cultuurgeschiedenis, Geschiedenis, Levensbeschrijving, Cultuur, 19e eeuw, Nationale identiteit, Salverda, J.C.P., Burgerij

De Friese identiteit is in zijn moderne vorm is een product van de 19e eeuw. Waar het Friese zelfbewustzijn in eerdere eeuwen een publiek-politieke functie vervulde, werd het na 1800 veel sterker in verband gebracht met het in de laatachttiende- en negentiende-eeuwse opgekomen begrip 'volk' binnen de Romantiek. De vorming van de Friese identiteit was geen ontwikkeling van onderop, maar werd geïnitieerd door hogere lagen van de bevolking in Friesland (de adel en het patriciaat) die via verschillende, vaak exclusieve, verenigingen en sociëteiten (waaronder het Fries Genootschap) het Friese provinciale profiel aanscherpten in een tijd van toenemende centralisatie binnen het nieuwe Koninkrijk der Nederlanden. Hoewel deze provinciale elite de Friese taal doorgaans niet machtig was, zagen deze genootschappen (doorgaans te omschrijven als een kruising tussen een herensociëteit en een heemkundekring) zichzelf als vertegenwoordigers van de Friese bevolking binnen de nieuw ontstane Nederlandse natiestaat. Leden van deze verenigingen en individuele schrijvers brachten diverse publicaties uit, waarin zij de Friese plattelandscultuur en het volkskarakter niet alleen beschreven, maar ook sterk idealiseerden. Typerend voor dergelijke publicaties is dat de auteurs in hun beschrijvingen een causale relatie zien tussen de vermeende volksaard en het landschap, zo schreef dominee Joost Hiddes Halbertsma in het midden van de 19de eeuw het volgende:
De Fries van de klei zal op deze hooge gronden nooit geheel aarden. Hij is een man van het water en het vlakke land zonder boomen. Zijn oog moet even vrij zijn als zijn wil en handelingen. Omgekeerd is de Fries van de woudstreek al even weinig thuis in de vette bouw- en weilanden, terwijl de Frisco-Sas innerlijken weerstand moet overwinnen als hij zich vestigt in de kleistreek.
— J.H. Halbertsma, Over het volkskarakter der Friezen (1842)
Beschrijvingen als deze passen in een breder patroon van publicaties met karakteriseringen van lokale en regionale eigenheden, dat populair was in Nederland gedurende de tweede helft van de 19de en eerste helft van de 20ste eeuw. Vandaag nog steeds herkenbare regionale stereotypen, zoals die van de ‘zuinige Zeeuwen’, ‘bourgondische Brabanders’, ‘botte Hollanders’ en ‘nuchtere Groningers’, vinden dan ook in deze periode hun gangbaarheid.
Gedurende de eerste helft van de 19de eeuw, is het hoofddoel van de verschillende cultuurgenootschappen het verhogen van het bewustzijn van de Friese geschiedenis onder de bevolking van Friesland. Men vreest namelijk, dat het specifieke uit de Friese geschiedenis in de nieuwe nationale geschiedschrijving verloren zal gaan. Pas in de periode na 1848 komt de nadruk binnen de vorming van de Friese identiteit in toenemende mate te liggen op de Friese taal.[38] In deze zelfde periode wordt de Friese identiteit en eigenheid ook steeds vaker tegenover die van andere landstreken (met name de provincie Groningen) en ‘Holland’ en ‘Den Haag’ afgezet. Deze vernieuwde stroming, wordt vaak samengevat onder de noemer Friese Beweging en heeft een grote invloed gehad op de vorming van de huidige Friese identiteit.
Het aanzien van de Friese taal, of zelfs de perceptie van het Fries als zelfstandige taal, onder academici in deze tijd werd versterkt door het feit dat enkele pioniers op het gebied van de (West-)Germaanse taalkunde, zoals Johan Winkler en Waling Dykstra, van Friese afkomst waren. Met name Winkler, stak zijn voorkeur voor de Friese dialecten niet onder stoelen of banken en schreef in De Vrije Fries, de huispublicatie van het Fries Genootschap, onder het meer het volgende:
De Groningerlanders en d'Oost-Friesen zijn in hun uitspraak ongelijk veel breeder en platter als de Friesen die bewesten de Lauers wonen. Het saksisch heeft grooten invloed op hun tongval gehad. Ze spreken ook langzamer als de westerlauersche Friesen, en klemmen onder 't spreken, zooveel ze kunnen, de kaken op elkander; terwijl men bewesten de Lauers ingetogener, netter, maar ook vlugger spreekt.
— Johan Winkler, Een en ander over Friesche Eigennamen (1877)
Eveneens is Winkler de persoon achter de tot in de 20ste eeuw gebruikelijke, maar inmiddels achterhaalde, indeling van de Nederlandse bevolking (en indirect de Nederlandse dialecten) in Friezen, Franken en Saksen, waarbij hij de Friezen duidelijk als meer inheems en de Franken en Saksen als laatkomers op het Nederlandse toneel positioneerde.
In de vroege 20ste eeuw begonnen verschillende historici, onder aanvoering van Johan Huizinga, eerdere geschiedschrijvingen te ontdoen van hun romantische and nationalistische ondertonen. In combinatie met het ontbreken van een vijandige houding van de Nederlandse staat tegenover de Friese taal, zoals bijvoorbeeld wel die van de Belgische staat tegenover de gelijkwaardigheid Nederlands ten opzichte van het Frans, zorgde dit voor een duidelijke bekoeling van nationalistische sentimenten in Friesland. Sinds de tweede helft van de 20ste eeuw heeft de Friese identiteit zich ontwikkeld tot een van de sterkere en meer uitgesproken regionale identiteiten in Nederland. De beheersing van de Friese taal, sinds 1970 erkend als de tweede rijkstaal, vormt hierbij voor veel Friezen de bepalende factor in iemands Fries-zijn. (Wikipedia)