Recensie etc.: Mededelingen van het Cyriel Buysse Genootschap 29(2013):

...en banden van Van Dishoecks Vlaamse auteurs als vignet gebruikt wordt: Ga naar voetnoot(37) een oude man in 16de-eeuwse kledij, onder een raam schrijvend in een foliant op een lessenaar met rechts naast zijn hoofd een wapenschild: een gaande leeuw met daaronder een toren tussen de letters V en D (voor Van Dishoeck). Dezelfde schikking behoudt hij voor de okergele band van De nachtelijke aanranding (1912). Van Faassen merkt op dat Buysse ‘met enige lof’ schrijft over de nieuwe letter van Van Dishoeck, de Hollandse mediëval van typograaf S.H. de Roos. En verder: ‘Ook naar de omslag van zijn roman toonde Buysse zich nieuwsgierig [...].’ In tegenstelling tot Buysses overige boeken zouden de letters op de omslag ditmaal in donkerblauw worden gedrukt. Het zijn nauwelijks wijzigingen om over naar huis te schrijven. Dat Van Dishoeck ze niettemin aan Buysse voorlegde, wijst er op dat diens bemoeienis met zijn boeken vér ging’.

De Gids. Jaargang 77(1913): Cyriel Buysse, De nachtelijke aanranding. C.A.J. van Dishoeck te Bussum 1912.

Met de jaren komt de zachtmoedigheid. Niet immer, maar veelal, en vooral bij goedgeaarde menschen. Er is geen boek van Cyriel Buysse, dat van zoo zachten moed getuigt als ‘het Ezelken’, het verhaal van het bedrogen uitkomende arme zieltje, dat zich ganschelijk geofferd heeft aan haar harden en genotzuchtigen Heerbroer, en den bitteren drank van den ondank drinkt, en sterft in verlatenheid. En in een volgend boek van Buysse, de ‘Stemmingen’, sloeg die zachte moed tot weekheid over, tot de bijna brekende verteedering die dikwerf het onverwachte uiterste is in sterke naturen.
Maar thans is Buysse tot zijn Vlaamsche boeren weergekomen, en ziehier, ook op dit gebied heeft hij deze verteederde levensstemming medegebracht. Dit boerenverhaal is, wat de titel niet zou doen vermoeden noch de aanvang, idyllisch! Met een begin, dat een herneming van de Buysse'sche tragiek schijnt te worden, eindigt het gemoedelijk en vroolijk, het eindigt zoo waarlijk met Plato en Aristophanes, met een bruiloft en bruiloftsvuur en zomernacht, en met het verhaal dat Aristophanes eenmaal deed aan de tafel van den bekroonden dichter, en dat, op boersche en Vlaamsche wijze vertaald, niet minder tintelend deze frissche en luchthartige idylle besluit. De schriklijke rauwheden en de wonden van het Vlaamsche boerenleven: men zal ze in dit verhaal niet meer ontwaren, of liever ze zijn verholen en befloersd geworden door de stemming van hem die van dit leven verhaalt.
Welke beteekenis heeft dit alles voor de litteratuur? Waarschijnlijk deze, dat Buysse zijn manier wel zeker schijnt gewijzigd te hebben, dat hij in de wereld, hoe vol van smart die zij, thans vooral de stof zoekt voor de rustigwordende blijmoedigheid van zijn hart, en dat hij waarschijnlijk door deze wending, het meest tot zichzelven, tot den eigensten aard van zijn wezen genaderd is. Want het komt ons voor, dat het meesterwerk, al wat blijvend is door organische volkomenheid, slechts ontstaan kan uit de harmonische synthese van dezen eigensten aard van den mensch met dat deel van de werkelijkheid, 't welk aan dien aard het meest beantwoordt. Er is hier geen sprake van onverschilligheid voor het ‘groote leven’, er is hier slechts sprake van zelfbegrenzing, teneinde volkomen zichzelf te kunnen zijn. Voor de grooten heel de wereld, voor de kleineren het welbegrepen, weldoordrongen deel!

De gemoedsaard nu van dezen Vlaming is ruw idyllisch, vertrouwensvol en trouwhartig, gul en warm, er is geen word in zijn werk dat snijdt, dat definieert, dat opvoert tot verhevenheden, maar al zijn bladzijden hebben als geheel hun rijke levensstraling. Hij kan oprecht verontwaardigd over de pijnvolle wreede dingen des levens wezen, maar deze verontwaardiging beweegt zich tegen een fond van frissche blijmoedigheid en eenvoudigen lust aan het leven. Men kan dus aannemen dat niet de werken die wild en donker zijn (en niet geheel vrij van ‘de litteraire strooming’) maar juist de boeken waar deze eenvoudige lust het meest in straalt, het langst de zijne zullen heeten.
En zoo dit alles waar mocht zijn: welk een nieuwe mogelijkheid heeft dan Buysse zich met dit ‘Ezelken’ niet geschapen! Want alle zelfbegrenzing is een betrekkelijk begrip, een voorloopige vaststelling, en alles is toch immer in alles! Ook de idylle is niet volkomen zonder haren tragischen trek, zonder hare pathetiek. Juist dit ‘Ezelken’ kon zoo ontroerend niet zijn, trilde de toon van het medelijden niet zoo heftig door den lach, was niet ‘de droefenis van het menschlijk hart’ in deze gezelligheid des levens verzwegen aanwezig.
Ondertusschen, en wachtend op beters, kwam ons deze boerenvertelling buitengewoon onderhoudend voor.