Aan rug- en rand minieme schaafplekjes. Franse titelblad en achterste schutblad roest-gewolkt.
Bladzijden schoon en gaaf. Een stevig gebonden en aantrekkelijk exemplaar van dit zeldzame tijdschrift.

Inhoudsopgave:

Gorki, Maxim – De Mensch
Haan, Jac. Jsr. – De Nerveuze verzen
Wetenswaardigheden
Schmidt, Johan – Rampzalige
Reclus, Elisée – De mensch en de aarde
Hoceege – Marteling
Boekbeoordeling
Heeswijk, Henr. van – Verklaring
Lohman, Anna de Savornin – Anarchistische gedachten
Zee, Daan van der – Twee eenheid
Schmidt, Johan Hendrik – Ibsen en de vrouw
Sociale Kroniek
Fragnet, Emile – Het Socialisme in 1907
Kenger, Jan – Scheiding
Björnson, Björnsterne – Zonde, dood
Zee, Daan van der – Waarom Christen-Socialist?
Bede
Leed
Renesse, P. E. v. – De werkloosheid en haar bestrijding
Steketee, Johanna – Een Zwanenzang
Koster, Rie – ’n Licht-sprookje
Koster, Edw. B. – Ode aan mijn ziel
Halberstadt, Dr. – Wereldtaal
C. G. – Het Jodendom
Oosterhout, R. A. – Een werkloozenfonds
Elring, G. van – Schoonheid
Prins, J. Winkler – Sonnetten
Turgenjeff, Iwan – Het Noodlot
Priem, G. H. – Liedje
Zee, Daan v. d. – Mijmering, Vrees, Dag
Schmidt, Johan – Van Kunst en Parasitisme
Nietzsche, Tv. – Afgodenschemering
Renesse, P. E. v. – Het syndicalisme
C. H. – Hekel-dichtjes
Hendriks, Fee
Comarne, J. – Candida
Koster, Rie – ’n Donker sprookje
Priem, G. H. – Maria-Boodschap
Tiepen, Coco Harms – Enkele melodieën
Priem, G. H. – Koster’s Oduseus’ dood
C. H. – Slappe dagen
C. H. – Ontwaken
Koster, Edw. B. – Beeldende kunst
Priem, G. H. – Letterkundige aanteekeningen
Zee, Daan v. d. – Meeninkjes
Grasset, Dr. J. – De geschiedenis van het Occultisme
Comarne, J. – Dramatisch Overzicht
C. H. – Hoe ’t eens zal zijn
Sylman, H. E. – De bonte
Bordewijk, Jr. Johannes – Lucifersvrouwtje
Nieuw, Johan de – De zomer stierf
Heeswijk, Henricus van – Lentenacht
Ruiter, Ad. J. – Fragmenten uit ’t Boek
Comarne, J. – Vincent van Gogh
Tiepen, Coco Harms – Vergeten krabbels
Isle Adam, Graaf Villiers de l’ – Hertog van Portland
Coenraads, Ed. – Literarisch Overzicht
Bordewijk Jr., Johannes – Meid
Bordewijk Jr., Johannes – Onmacht
Tiepen, Coco Harms – Tot troost in eigen leven
Cremer, J. – Oud en Nieuw
Schouten, H. J. – Das sexualleben unserer Zeit in seinen Beziehungen zur modernen Kultur
Elring, G. van – Sonnetten
Bordewijk Jr., Johannes – De oude boomen
Comarne, J. – Zee-verhaaltje


Recensie: Fragmenten uit: Brieven van en aan Jacob Israël de Haan 1899-1908 (2018)

In Levensrecht publiceerde De Haan in januari 1908 ‘Nerveuze verzen’; het zou april worden, voordat De Ware Jacob die poëzie tot mikpunt koos. In De Ware Jacob van 11 april 1908 werd een gedicht van De Haan afgedrukt; hier volgt de eerste strofe:

Ik zocht het Leven en ik vond den Dood,
Den goeden Dood. En ik betrouwde
Hem, hem, alles wat mij behouden
Uit mijn leven overschoot.

Onder het opschrift ‘Een gemoedelijke doode’ wordt meegedeeld dat deze verzen ‘van den meer dood dan levend zijnden De Haan’ in Levensrecht hadden gestaan: ‘Volkomen op hun plaats dus. Een blad, dat het recht op het leven bepleit, is onbetwistbaar de ware plaats om ook eens de genoegens van het dood-zijn met een warm woordje aan te bevelen’. De Haans titel ‘Nerveuze Verzen’ is echter ‘beslist onjuist, want aan dien dooien De Haan, wien het volmaakt onverschillig schijnt te zijn wat hij is, dood of levend, is niet de minste nerveusheid te bespeuren’.

De eerste kritiek op Pathologieën verscheen in het bescheiden tijdschrift Levensrecht en was van de hand van Ed. Coenraads, alias Pieter Endt, dezelfde die onder de schuilnaam Peer Waarnemer een gedicht over Pijpelijntjes in De Ware Jacob had gepubliceerd en aan wie De Haan destijds had afgeraden om Pijpelijntjes te bespreken. Coenraads beschrijft de verschijning van Pathologieën als een zwaan in een eendenvijver en toont zich bijzonder goed geïnformeerd over De Haans publicaties. Eerst: de aanval van Van Raalte op De Haan: ‘de lezers van de Groene zullen zich aanval als verweer nog goed herinneren’ en zich De Haans ‘afdoende woord, dat Kunst met 'n patronaat van de zedelijkheid slecht gebaat is, hopelik wel hebben ingeprent’. Maar Coenraads valt over De Haans argument dat ‘uit de lotgevallen van z'n hoofdpersoon het onmaatschappelike van de besproken sentimenten’ te concluderen viel: zoiets accepteert Coenraads niet van deze schrijver ‘die niet gauw en niet graag voor konsekwekten in z'n schulp kruipt’. Zou Pathologieën op een ‘moderne indeks’ geplaatst worden, dan zag Coenraads daarop ook graag Schuld en boete, meesterwerk van Dostojewski. Zo kiest Coenraads partij vóór De Haans onzedelijkheid en tégen, en passant, de alsmaar kuiser wordende Van Deyssel.

Ook herinnert Coenraads zich de strijd in De Amsterdammer om de ‘sympathieke moordenaar’, waarin De Koo eens zo voortvarend een ondankbare handschoen voor De Haan had opgenomen. Coenraads keurt het af dat die ‘simpatieke moordenaar’ uit de polemiek in De Groene als een boutade van René in Pathologieën terugkeert. Van Pathologieën bestonden, ook dat weet Coenraads precies, al vier jaar tevoren ‘kiemen’: het boek werd al in Pijpelijntjes-tweede versie aangekondigd, in 1904. ‘De geboorte van Jacob Israël de Haan's “Pathologieën” [is] niet schielik in z'n werk gegaan’.

Hij vergelijkt dan Pathologieën met diens ‘ouwere broer’ Pijpelijntjes en voorspelt dat over vijftig jaar het werk van Coenen en Aletrino, dat het vooral van ‘milieu-beschrijving en 't inwerken van omgeving op individu’ moet hebben, naast de beschrijvingen van vriendschap en liefde en van de ‘psychologiese stemmingen’ van De Haan geheel verbleekt zal zijn. Qua stijl is Pathologieën, anders dan Pijpelijntjes, onder de invloed van Van Eeden en Van Deyssel komen te staan; van De Koele Meren heeft De Haan een zekere verwondering om de gewoonste dingen en van Van Deyssel een soort ‘deftig-Hollandse mijnheer-likheid’ en een ‘gemaniereerde kijk op voorwerpen’. Bepaald hinderlijk vindt Coenraads een gelijkenis met Dorian Gray van Oscar Wilde.

Coenraads' bespreking van Pathologieën is uiterst gedetailleerd; zo merkt hij in De Haans tekst een vogel op (‘toen vloog de fluitenier ruischend met snelslaande wiekjes weg’) en mijmert: ‘Het woord fluitenier heeft hier iets héél aandoenliks’. Maar hij vat ook met kracht samen. De Haans uitbeelding van gevoelens en ‘ziele-stemmingen’ heeft iets van het ‘grijs en teer-blond’ van doeken van Thijs Maris, zijn woorden hebben soms een ‘zilverklank’ die ‘maar heel even broos wordt aangeslagen’, maar dan komt het grote woord er uit: na het eerste deel, dat hij te lang vindt, ‘geraken wij in het tweede en derde tot 'n geweldige stijging en dáár eindelik worden we in de beste zin van het word opgevoerd, zó, dat stijl en inhoud niet meer uiteen vallen, maar beiden ons stuwen naar toppen van hoge, onbekende bergen in fonkelgloed’. Het derde deel behoort tot het weinige ‘werkelik echte en literaire werk, dat in de laatste tien jaar verscheen’. De Haans ‘bizondere gave om het martelen van anderer psyche te geven’ (‘bekend uit de reeds vroeger gepubliceerde schoolscène’, zegt Coenraads, even refererend aan de voorpublicatie in De Amsterdammer) ‘raakt in deel III onbeperkte mogelikheden’, de ‘zielskomplikaties’ worden ‘telkens beangstigender’, de lezer wordt zelf radeloos en ziet ‘geen andere uitweg [...] dan die, door Johan gekozen: de voor allen onbekende’. In elk van beiden, in Johan, ‘de broze, breek'like jongen’, ‘gevoelig’ en ‘supérieur’, en in René, ‘de demoniese, de man van de paradoksen en besliste volzinnen’, ziet Coenraads ‘éen helft van de kunstenaar de Haan’. Ook de uitbeelding van René vindt hij ‘sterk en treffend’. De figuur van de Vader daarentegen vindt hij ‘geheel mislukt’: hij kan niet aanvaarden dat een vader zich zo ‘onmenskundig’ en ‘bevooroordeeld-eergevoelig’ tegenover zijn zoon opstelt.

Interessant is tenslotte Coenraads' oordeel over de ‘vriendelik-onbeduidende’ voorrede van Georges Eekhoud en de pittige slotzin, een besliste volzin van De Haan, toegepast op Pathologieën: ‘Mijn kunst is een in fijne facetten geslepen diamant: klein, hard en schitterend’.