- al is in Nederland pas sprake van een op- leving in de tweede helft van de negentiende eeuw. In vergelijking met Groot- Brittannië en Duitsland was het exlibris in Nederland vóór die tijd nauwelijks van betekenis. Van de oudste driehonderd Nederlandse exlibris die aan het einde van de negentiende eeuw bekend waren, bleken er circa 240 heraldisch van aard. Van de overige exlibris was de ene helft uitgevoerd als etiket, de andere helft betrof voorstellingen van verschillende aard. De oorzaak van de sterke gerichtheid op de heraldiek moet gezocht worden in het feit dat het familiewapen als goudstempel op het voorplat van de boekband als het ware de voorloper van het exlibris is geworden.

Exlibris betekent niet meer dan: Uit de boeken van. Het exlibris toont aan dat het om 'mijn' boek gaat. Of men de voorkeur geeft aan het gebruik van het Latijnse exlibris, dan wel aan het uit het Grieks stammend woord bibliotheek, of dat men zich van de eigen taal bedient, het betreffen alle verschillende benamingen met dezelfde betekenis. Omdat de term exlibris het meest gebruikt wordt, ook internationaal, is aan die benaming de voorkeur gegeven.

Om een boek als eigendom te merken bestaat er formeel geen verschil tussen het kind dat zijn naam op het schutblad van een boek schrijft en de bibliofiel die er een exlibris inplakt. Het exlibris toont naast de naam in veel gevallen ook de in beeld gebrachte verbondenheid van de eigenaar met het boek. Het mag wat naïef aandoen, maar zo liet boekenbezitter Dijkhuizen een exlibris vervaardigen waarop naast zijn naam en het woord exlibris ook een dijk met huizen voorkomt. Op zich- zelf hoeft men daar niet veel tegen te hebben, het gaat immers om de wijze waarop de vormgever beeld en symboliek gestalte geeft. Dat kan op klungelige wijze, het kan eveneens op een technisch knappe manier. In handen van een kunstenaar kan het zelfs een artistieke prent worden. En dan behoeft men zich voor een dijk waarop huizen staan, allerminst te schamen. Toen de auteur van deze inleiding door Pam G. Rueter een exlibris liet vervaardigen, maakte deze en passant ook een boekmerk met een 'verschrikte' vogel en een sissende slang.

Het exlibris bevatte nogal eens een opwekking het boek terug te brengen, of het was voorzien van een boekvloek, die de onrechtmatige houder zou treffen wanneer deze verzuimde het boek terug te brengen. Zo'n boekvloek vindt men op bijgaande afbeelding.

Werden boeken dan zo vaak gestolen, achterover gedrukt of domweg niet teruggegeven? Het laatste waarschijnlijk het meeste. De boekvloek zei doorgaans ook meer over de verknochtheid van de eigenaar aan diens boek(en) dan over de reële angst dat anderen zijn bezit zouden verdonkeremanen. Al zijn er van bibliomanen geschiedenissen bekend die ons nog met verbazing vervullen.2

Het boekmerk zong dikwijls de lof van het boek, van de eigenaar, of van beide. Soms hield het exlibris de eigenaar een spiegel voor door middel van een wijsgerige spreuk, soms verschafte het hem een bijzonder genoegen zoals met 'exlibris eroticis' het geval kan zijn.