Onbegrijpelijke volksverdwazing, dat carnaval. Over wat het feest precies betekent voor de eraan verslingerde zuiderling is veelvuldig gespeculeerd. Zelf komt de carnavalsvierder doorgaans niet verder dan wat gestamel over 'in het bloed zitten' en 'zich helemaal kunnen laten gaan'. De noorderling ziet er niets nobelers in dan een door de katholieke kerk gefiatteerd ongebreideld drinkgelag, waarbij iedereen ongestraft in de uitstekende delen van de buurvrouw mag knijpen onder het mom van verbroedering.In opdracht van het Amsterdamse P.J. Meertens Instituut voor Dialectologie, Volkskunde en Naamkunde verrichtte de in Roermond geboren historica Carla Wijers wetenschappelijk onderzoek naar de functie van het carnaval voor de hedendaagse feestvierder, en wel in Limburg vanaf 1945. Zij promoveerde donderdag aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit op het proefschrift Prinsen en clowns in het Limburgse narrenrijk - Het carnaval in Simpelveld en Roermond 1945-1992.Wijers stelde zich ten doel de heersende vooroordelen over het carnaval te onderzoeken. Is het inderdaad het feest van alcohol, sex en volmaakte verbroedering? Aan bod komen tevens de veranderingen die het feest in de naoorlogse decennia heeft ondergaan en de verschillen tussen de carnavalsviering in een stad en in een dorp, getoetst aan de praktijk in het Middenlimburgse Roermond en het Zuidlimburgse Simpelveld.Zij noemt het feestnummer met een zelfbedacht woord 'carnavalist', een noemer waaronder niet alleen de 'gewone' vierder valt, maar ook de organisator van evenementen en de 'ideoloog' die in lezingen en radiopraatjes zijn licht laat schijnen over wat carnaval zoal wel of niet zou moeten zijn.In haar historisch overzicht constateert Wijers dat de beeldvorming rond carnaval verandert vanaf het einde van de jaren zestig, wanneer het feest zich razendsnel ook verspreidt in de noordelijke provincies. De vastenavondviering is volgens de ideologen niet langer een simpel volksfeest, ze dichten het opeens steviger fundamenten toe in de Limburgse cultuur, die ze bewust afzetten tegen de 'Hollandse'. Schaalvergroting, ontzuiling en deconfessionalisering, individualisering en het terreinverlies dat het eigen dialect lijdt laten de mensen wat ontheemd achter in een samenleving zonder de zo duidelijke katholieke ordening en hiërarchie.De ideologen maken van die behoefte aan duidelijkheid gebruik door carnaval te plaatsen in een bekende en vertrouwde katholieke structuur met eucharistievieringen en priesters, waarbij het groepsgevoel extra wordt benadrukt door dialectgebruik. Zo verandert carnaval van een traditioneel volksfeest in een eigen cultureel evenement.Om bevindingen uit de eerste hand te kunnen optekenen, stortte Wijers zich in het feest zelf. Zij interviewde organisatoren en ideologen en liet ruim zeshonderd Limburgers een uitgebreide vragenlijst invullen. Meer dan 60 procent van de respondenten vulde in dat het belangrijkste persoonlijke doel van carnaval is een zogenoemd 'oceanisch gevoel' te bereiken, een staat van euforie waarin de grenzen van het eigen ego vervagen en de toegang tot anderen drempellozer en makkelijker wordt. Een roes, dus eigenlijk. Het is prettig zonder plichtplegingen tegen iedereen aan te kunnen praten. Drempels en taboes vallen weg. Mensen gaan op in de grote groep, zonder hun identiteit werkelijk te verliezen.'Het doorbreken van vastliggende stramienen is heel belangrijk', licht Wijers toe in een gesprek. 'Iemand die veel verantwoordelijkheid draagt, zegt juist met carnaval: ik maak geen afspraken, ik wil van niemand afhankelijk zijn en nergens over na hoeven denken. En dat werkt prima als je weet dat het maar drie dagen duurt. Het is ook de code, de afspraak dat je ná carnaval niet aanspreekbaar bent op de dingen die je toen hebt beweerd. Anders moet je te veel gaan opletten wat je zegt en dan houdt de roes op te bestaan.'De veronderstelde lossere zeden vormen een verhaal apart. Die blijken te kunnen floreren dank zij een stelsel van verborgen codes waaraan de feestvierder zich heeft te houden. 'Carnaval is een feest waarbij de toegang tot de ander ongecompliceerd is. Je gaat veel makkelijker naar een bekende toe, gaat bij hem op schoot zitten, pakt zijn arm vast. Dat is niet raar. De grens tot hoever je intiem kunt worden is heel diffuus, je moet haarfijn aanvoelen waar je moet ophouden.'Het bewaken van de grenzen lukt in Limburg zo goed, omdat het een lokaal gevierd feest is: 92 procent van de mensen viert carnaval in zijn woonplaats. Daar kent iedereen je en je zou dus wel gek zijn om de buurman bij zijn lurven te pakken, want daar word je het hele jaar op aangekeken. Zo speelt de sociale controle een belangrijke rol bij het bewaken van de grenzen aan wat ik de 'narrenvrijheid' noem.'Zet daar een bus Rotterdammers tussen, en het gaat mis met die grenzen, want die hebben maling aan sociale controle. Buitenstaanders voelen de grenzen aan die narrenvrijheid niet aan. Ze zijn van harte welkom, zeggen alle Limburgers, als ze zich maar aanpassen en niet domineren.'Dus met die automatische verbroedering valt het ook nogal tegen? 'Nou, daarover had ik sowieso al enige scepsis. Die verbroedering is er vooral binnen de groep waarmee je carnaval gaat vieren. De meeste mensen vieren het feest met een vriendenclub of met familie. Ja, en binnen dat verband vindt inderdaad verbroedering plaats.'Bovendien blijkt er een wezenlijk verschil te bestaan tussen verbroedering op stads- en op dorpsniveau, toonde Wijers aan door een vergelijking te maken tussen de carnavalsviering in het stadse Roermond en het kleinschalige Simpelveld. In Simpelveld verstevigt carnaval de band die er in de toch al hechte gemeenschap bestaat; de indruk dat iedereen familie van elkaar is, wordt nog eens versterkt doordat velen dezelfde achternaam dragen.In Roermond is de automatische gemeenschapszin en daarmee de algehele verbroedering minder. Carnaval is er vooral een feest dat tijdelijk de sociale verschillen vermindert. Notabelen en 'kleine luyden' mengen echter nog steeds nauwelijks. Dat het er in de volksbuurten losbandiger aan toegaat dan in een villawijk, laat zich raden.Wanneer je zuiderlingen moet geloven, is carnaval zo onlosmakelijk vervlochten met de zuidelijke tradities dat export ervan naar de noordelijke provincies leidt tot een zwak aftreksel dat niets meer met carnaval te maken heeft. Dat is te verklaren vanuit de wortels van het feest in de katholieke traditie.'De katholiek', legt Wijers uit, 'meent dat God de wereld goed geschapen heeft, terwijl de protestant zal zeggen dat de mens de wereld bedorven heeft. Kijk, als God protestant was geweest, had hij waarschijnlijk de wereld niet eens dùrven scheppen. Dat geeft het verschil heel mooi aan. De Hollander wil misschien wel carnaval vieren, maar hij zit vast in zijn serieuze, sobere, zuinige, bijna zondige wereld. Daar kan hij zich maar moeilijk van losmaken, en dan gedijt zo'n feest ook niet.'Het gaat er dus niet om dat de Limburger wel carnaval kan vieren omdat hij katholiek is, maar omdat hij op een andere manier in het leven staat dan de noorderling.'