Inleiding

Boeken en professoren - dat lijkt een logische combinatie. Maar bij het meestal fraai uitgevoerde eigendomsmerk dat ex-libris heet, denk je toch eerder aan de boekenkast van een bibliofiel dan aan een stoffige negentiende-eeuwse professorenbibliotheek, laat staan aan de 'werkplek' van de hedendaagse universitaire medewerker. Wie plakt er nou zo'n mooi stukje klein grafiek in een gestencilde dissertatie? Des te verrassender daarom deze keuze van los van Waterschoot uit de ex-libris van hooggeleerden. W Intrigerende vraag: wat voor ex-libris zijn dat en wat voor soort 'professoren' tooiden hun boeken met een dergelijk eigendomsmerk? Het gewoonlijk op het voorste schutblad geplakte ex-libris diende van oudsher een drieledig doel: het liet zien wie de rechtmatige eigenaar van het boek was, afficheerde diens bezitters trots en spoorde eventuele leners aan tot teruggave. Die bezitter kon behalve een individu ook een instelling, bijvoorbeeld een klooster zijn. Maar meestal is zo'n ex-libris toch persoonsgebonden. En bij sommige bibliofielen gaat de 'boekengekte' zelfs zover dat ze verschillende ex-libris voor diverse categorieën boeken uit hun bibliotheek laten maken. Je leest wel eens in een verkoopcatalogus van tweedehands boeken: 'boek bevat voor in een klein ex-libris; voor het overige in prima staat'. Wat een gotspe, alsof elk ex-libris ingeplakt een beschadiging betekent! Ook boeken hebben hun geschiedenis en een ex-libris maakt voor lateren die herkomst duidelijk. Natuurlijk moet zo'n eigendomsmerk niet te protserig en te groot zijn. Maar als boekhistoricus en bibliofiel betreur ik alleen maar dat zoveel interessante boeken uit het verleden hun provenance verbergen door de afwezigheid van enig ex-libris, in welke vorm ook. Gelukkig zijn er ook uitzonderingen. De hier getoonde reeks opent met een zestiende-eeuws ex-libris van de Duitse humanist Willibald Pirckheimer, gemaakt door niemand minder dan zijn landgenoot Albrecht Dürer.