Iets ter inleiding, om te proeven
'Aan het eind van de middeleeuwen, zo tussen 1450 en 1550, biedt de Nederlandse literatuur een schat aan teksten over leven en oplichterspraktijken van rondzwervend uitschot. Verlopen monniken en nonnen, gesjeesde studenten, kwakzalvers, als pelgrim vermomde bedelaars, afgedankte huursoldaten, toneelspelers en acrobaten schuimen steden en platteland af op hun speurtocht naar geld, voedsel, wijn en liefde.
De slachtoffers van hun goocheltrucs en voorstellingen vol zwarte kunst, astrologie en toverdrankjes zijn boerinnen, huisvrouwen en brave burgers, die zich stelselmatig door de wonderbaarlijke staaltjes van geleerdheid laten beetnemen.
Dacht men aanvankelijk dat deze teksten uit de wereld van de vagebonden zelf kwamen, dan is nu wel duidelijk dat het tegendeel het geval is. Juist de gezeten burgerij heeft het beeld opgevoerd van georgani-seerde boevengilden als deAernoutsbroeders, die het op hun geldbuidels gemunt zouden hebben. Sommige van de hier gepresenteerde teksten blijken terug te gaan op politieverordeningen, die het signalement ver-
spreidden van vele typen oplichters die hun voet tussen de deur konden zetten. Daar is literatuur van gemaakt, die allengs het waarschuwend karakter heeft ingeruild voor opwindende verstrooiing rond de inventiviteit en de behendigheid van deze marginalen.
Men geniet immers het meest van de onnozelheid van zijn buurman, al is niet ondenkbaar dat juist dan de eigen beurs gerold wordt!'.

Professor doctor Herman Pleij is hoogleraar Middelnederlandse Letterkunde aan de Universiteit Amsterdam.