De maakbaarheid van het verleden – P.J.H. Cuypers als restauratie-architect van A.J.C. van Leeuwen is een gedetailleerde studie (proefschrift) naar Cuypers’ rol in het herstel en de reconstructie van Nederlands erfgoed. Van Leeuwen laat zien dat Cuypers (1827-1921) niet alleen een toonaangevend ontwerper was, maar ook een van de eerste restauratie-architecten in Nederland. Hij voerde honderden adviezen uit en restaureerde talloze kerken, kastelen en stadspanden, zoals de Munsterkerk in Roermond, het raadhuis van Franeker en De Haar.

Een centraal concept in Cuypers’ werk was de “ene ziel”: de overtuiging dat architectuur een harmonische eenheid moest vormen tussen structuur, stijl en symboliek. Hij liet zich inspireren door gotische voorbeelden, maar voegde vaak ingrijpende verfraaiingen toe – torentjes, pinakels, kleurrijke decoraties – in wat hij noemde “amplificatio” van de historische vorm. Tegelijk pleitte hij voor restauratie met een nationale, evocatieve en educatieve betekenis. In zijn visie was een monument niet slechts een reliek, maar een levend symbool dat emoties opwekte, nationale identiteit versterkte en educatie mogelijk maakte.

Hoewel sommige van zijn restauraties later kritischer werden bekeken, biedt het boek van Van Leeuwen een genuanceerd en goed onderbouwd beeld van Cuypers’ nalatenschap: als visionair, restaurator én nationaal bouwhistoricus.