“Een literatuur waarin het eindelijk is toegestaan te lachen”, schreef Vian als aanbeveling op het omslag van zijn roman Herst in Peking (een roman die over netzomin over de herfst als over Peking gaat). Hij was een absurdist, werd bewonderd door die andere grote absurdist Raymond Queneau, maar heeft diens literaire reputatie nooit kunnen evenaren. Dat komt misschien omdat hij zich niet alleen op het terrein van de literatuur bewoog, maar koos voor een heel scala aan artistieke activiteiten. Vian was
behalve schrijver ook ingenieur, vertaler, schilder, uitvinder, dichter, zanger en jazztropettist (in welke hoedanigheid hij nog met de grote Miles Davis heeft gespeeld).

Je zou zeggen dat iemand die zoveel doet er geen groot oeuvre op na kan houden, maar dat klopt in het geval van Vian niet. In zijn korte leven schreef hij maar liefst elf romans, waarvan er helaas maar een paar in het Nederlands zijn vertaald. Niet meer leverbaar intussen, ondanks recente aanprijzingen van zijn werk door onder meer Arnon Grunberg.

Zijn werk was nogal omstreden in het Frankrijk van de jaren vijftig. Zijn boek Ik zal spuwen op jullie graf, een soort Amerikaanse detectivespastiche, werd verboden eind jaren veertig omdat een jongen na
lezing van dat boek zijn vriendin om het leven bracht op dezelfde manier als beschreven in de roman. Maar Vian is ook omstreden vanwege zijn seksuele moraal, of het gebrek daaraan, en zijn pacifisme. In 1954 schreef hij een lied naar aanleiding van de bloedige oorlog in Indochina (het huidige Vietnam) waaraan zoveel aanstoot werd genomen dat bezoekers bij sommige concerten gewelddadig werden.

Maar we moeten ons hier beperken tot de schrijver Vian. Herfst in Peking is een volstrekt absurd boek over de aanleg van een spoorbaan door een woestijn. Absurd omdat vogels met hun snavels het Wolgalied tikken op lege consersvenblikjes, autobussen zich schamen en stoelen vergiftigd worden.
Het is een literatuur waarin te lachen valt, en dat moet in 1956 een verademing zijn geweest. Maar dat Vian weigerde zichzelf al te ernstig te nemen heeft hem misschien ook de toegang tot de literaire olympus verspert. Niets is gevaarlijker in de letteren dan jezelf ernst ontzeggen. Op 39-jarige leeftijd overleed Vian. Hij woonde de première bij van de verfilming van zijn boek Ik zal spuwen op jullie graf, waarover hij uitzonderlijk ontevreden was. Tijdens de voorstelling kreeg hij een hartaanval en overleed op weg naar het ziekenhuis. Bij tijd van leven was Vian zonder twijfel een grootheid geworden.

- Jeroen van Kan