De tekst, die op de volgende bladzijden ter lezing wordt aangeboden, hebben wij, behoudens kleine wijzigingen en aanvullingen, uitgesproken als lezing voor de leden van de Heemkundige kring De Bevelanden te Goes op 21 september 1984 en vervolgens opnieuw voor de leden van de Heemkundige Kring Walcheren in de hervormde kerk van Biggekerke op 16 april 1986. Op verzoek en door de zorg van beide kringen is publicatie van de lezing met het oog op ruimere verbreiding van de inhoud mogelijk geworden. Voor de uitgave hebben wij ons in hoofdzaak beperkt tot het aanbrengen van een notenapparaat, waarbij wij ervan hebben afgezien te verwijzen naar de algemene literatuur. De bedoeling een studie in boekvorm over Huibert Jacobus Budding te publiceren heeft nooit bij ons voorgezeten en men doet er goed aan het oorspronkelijke karakter van dit geschriftje als lezing niet uit het oog te verliezen. Wij bepalen ons tot de hoofdlijnen in het optreden van Budding in relatie met zijn Zeeuwse gemeenten van verschillende snit —zijn Groningse en Amerikaanse periode (1844-1851) wordt als voor die relatie niet van belang zijnde buiten beschouwing gelaten—om vervolgens aarzelend en soms vragenderwijs de betekenis van Budding voor de 19de-eeuwse kerkgeschiedenis van Zeeland aan de orde te stellen. De theologische opvattingen van Budding en in het bijzonder zijn sinds 1860 gewijzigde visie op enkele fundamentele leerstellingen —door schrijvers van gereformeerde signatuur doorgaans met termen als afval en ketterij aangeduid—, komen wel aan de orde, maar worden niet uitgediept. Zolang er geen omvattende en synthetische studie, op een modern historisch verantwoorde wijze geschreven, over Budding en zijn gemeenten voor handen is, blijven vele vragen onbeantwoord. De biografie door J.H. Gunning JHz. is niet alleen sterk verouderd, maar al direct na het verschijnen van de eerste druk in 1883 door degenen, die Budding hadden gekend, misprezen als gevende hier en daar een valse voorstelling van zaken. Voor Buddings Walcherse periode (1834-1839) bezitten wij het uiterst gedetailleerde en onvolprezen werk van D. de Rijcke; voor de periode ~rop volgend tot ongeveer 1850 is onze kennis onlangs verrijkt met de studies van A.J. Rotte over de afgescheidenen in het noorden van Zeeland en van J.M. Vermeulen over de persoon van Pieter van Dijke. Beiden geven vele details over het optreden van Budding en zijn werk in de vrije afgescheiden gemeenten in een periode, die bij Gunning nauwelijks aan bod kwam. Voor de periode van Buddings optreden van 1852 in de herstelde gemeente te Goes blijven wij vooralsnog grotendeels op Gunning aangewezen. Het is niet zeker of Gunning behalve in de nagelaten papieren van Budding, na zijn dood berustend bij de familie Van Nas te Rhenen, ook inzage heeft gehad in de registers van notulen van de Goese kerkraad, tevens doop-, huwelijks- en lidmatenregisters, van de hand van Budding zelf. Het register over de periode 1852-1865 is reeds lang verdwenen zonder sporen na te laten. Het daarop volgende register over de periode van 1866-1885, van Buddings hand en vervolgens van zijn opvolger Loggers, hebben wij in 1964 geraadpleegd in het archief van de vrije evangelische gemeente te Goes, toen berustend ten huize van ds. J. Karelse. Het archief is in 1982 in bewaring gegeven bij het gemeentearchief van Goes, maar zonder bedoeld register, dat tussen 1964 en 1982 is vervreemd. De kerkenraad heeft de diefstal, die vermoedelijk is gepleegd door iemand die zich voor Budding interesseerde en toegang had tot het archief in het huis van ds. Karelse of diens opvolger, pas geconstateerd op het tijdstip van inbewaringgeving. Niet alleen konden wij onze aantekeningen niet meer verifiëren, maar ook het toekomstig onderzoek zal ernstig schade ondervinden van de diefstal van dit unieke en niet gefotografeerde archiefmateriaal. Een bijzonder geschriftje, van belang voor Buddings latere perioden, dat meer als bron dan als literatuur beschouwd dient te worden, zijn de gepubliceerde memoires van Janna Visser, weduwe van Johannes de Jonge te Goes. Tussen haar en Budding is in 1863 een ernstig conflict gerezen en de wrok daarover is bijna op iedere bladzijde te lezen. Van het conflict kennen wij alleen haar voorstelling van zaken en niet Buddings visie daarop, zodat voorzichtigheid is geboden. Dit neemt niet weg dat vele details over Buddings doen en laten alleen in Janna Vissers memoires worden vermeld. Wij hopen dat de schriftelijke neerslag van onze lezing, gehouden ter herdenking van de Afscheiding in Zeeland, mag bijdragen tot nieuw onderzoek naar de intrigerende persoon van Huibert Jacobus Budding, die als geen ander zijn stempel op het godsdienstig leven in het 19de-eeuwse Zeeland heeft gedrukt.