༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻
Keurige band: gaaf, schoon en kleurvast; rugeinden en hoekjes miniem gestoten; bladzijden schoon, gaaf en nagenoeg onverkleurd.
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

Over de inhoud
I. De wetenschap der zedekunde.
II. Het zedelijk oordeel.
III. Sympathie en medelijden.
IV. Over het eudaemonisme.
V. Over zedelijke opvoeding.
VI. Determinisme en moraal.
VII. Schaamte en blozen.
VIII. De psychologie van het onkuischheidsgevoel.
IX. Over de weelde.
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

Tekstfragment 1 (p. 111)

VII
SCHAAMTE EN BLOZEN.

Het onlustgevoel van schaamte is een psychische uiting van gekwetste eigenliefde of van vermindering van zelfgevoel. Het heeft dus betrekking op datgene wat onszelven aangaat. Wèl kan men zich ook schamen over het gedrag van anderen, maar dan is dit toch slechts in zooverre men zich met dezen min of meer homogeen gevoelt als behoorende tot eenzelfde eenheid, bv. als familie-, beroeps- of landgenooten, of desnoods als behoorend tot hetzelfde geslacht mensch. Zoo kan men zich zelfs er over schamen ooggetuige te zijn geweest, ook al is het slechts onwillekeurig, van iets dat men liever niet had willen bijwonen, omdat men zich daardoor met dat afgekeurde min of meer geassocieerd acht. Men kan uit kracht van sympathie blozen om een andermans daad, ook al heeft men persoonlijk daaraan hoegenaamd geen aandeel. Is bv. in de klasse eener school iets onbetamelijks voorgevallen, over de daders waarvan de leeraar een navragend onderzoek instelt, dan kan een lichtgevoelig leerling, ook al heeft hij aan het gebeurde part noch deel en niets op zijn geweten, toch zeer wel gaan blozen door zich als deel zijner klasse door een gevoel van solidariteit mede schuldig te voelen aan het gepleegde strafbaar feit.

Schaamte wordt bij ons gewekt door de voorstelling eener gedachte of handeling, die wij weten dat door personen, aan wier oordeel wij waarde hechten, wordt afgekeurd of die wij ons ten minste als door hen afgekeurd voorstellen. Zij wordt gewekt door het besef, dat onze handelingen of gedachten afwijken van die, welke ons als goed en deugdzaam werden voorgehouden, of van die welke anderen, om wier oordeel wij ons bekommeren, als daarvan afwijkend beschouwen. Hieruit blijkt, dat het gevoel van schaamte een echt sociaal karakter draagt, en dat het zou ontbreken, indien wij buiten eenige betrekking stonden tot anderen...."
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

Tekstfragment (p. 171 ev.)
Over de weelde

Waarlijk, de valsche schaamte is ruim verbreid onder alle klassen der maatschappij; en het schijnt wel, dat heel wat zedelijke moed en zelfvertrouwen noodig zijn om zich daarboven te verheffen.

Ongetwyfeld, het streven om hooger te stijgen op de maatschappelijke ladder kan goede vruchten dragen en een prikkel vormen tot yver en krachtsinspanning. Maar iets anders is het, wanneer men zich door sleur en publieke opinie laat beheerschen in zijn waardeering van beroepen en alleen daardoor zijn keuze laat bepalen ten koste van zijn levensgeluk.

De valsche schaamte der armoede is zeker niet minder verbreid dan de trots van den rijkdom; en niet zoo geheel ten onrechte heeft Proudhon gezegd: „Le plus heureux des hommes est celui qui sait le mieux être pauvre”.

De zooeven bedoelde misstanden zijn voor een groot deel aan niets anders te wijten dan aan ’s menschen ydelheid. Zij toch is het, die den ryk gewordene laat pronken met zijn rijkdom om anderen te verblinden en zichzelven het gevoel te suggereeren van meerderheid. Zij ook is het, die minder gegoeden er naar doet streven om zoo mogelijk een zelfden staat te voeren en meer te schynen dan zij zijn, terwijl die pogingen toch gewoonlijk jammerlijk mislukken en de omgehangen leeuwenhuid niet in staat is den ezel voor ’t oog te bedekken.

Wat anders is onze lastige, grillige en eeuwigwisselende mode toe te schrijven, die ten slotte niet anders is dan — naar Jhering uitvoerig heeft uiteengezet — eensdeels bij de hoogere standen het streven om zich in kleeding te onderscheiden van maatschappelijk lagerstaanden, anderdeels bij laatst genoemden de levendige begeerte om door navolging die verschillen zooveel mogelijk op te heffen. De een is hier al even kleingeestig als de ander.
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

Zoekwoorden
ethische theorie, morele psychologie, schaamtegevoel, sociale normen, zelfbewustzijn, affectenleer, karaktervorming, mensbeeld, negentiende-eeuwse filosofie, Nederlandse wijsbegeerte, cultuurkritiek, zedelijke opvoeding
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻