Ondertitel: de therapeutische afstemming van afstand en nabijheid in het werk van Carl Rogers, Martin Buber en Henri Nouwen

Onophoudelijke introspectie blijft dus geboden.’ Dat is één van de zinnen die letterlijk bleven hangen na lezing van Een prachtige dans. De auteur wijst daarmee op de noodzaak voor iedere helper (psycholoog, psychotherapeut, pastoor, predikant, geestelijk verzorger) om zijn of haar eigen biografie te kennen en die voortdurend te onderzoeken op kwetsbaarheden en verborgen behoeften. Als we ons daarvan bewust zijn, lopen we minder het risico dat we in de helpende relatie onze gesprekspartner voor onszelf nodig hebben, om te voorzien in onze eigen behoeften. De titel is ontleend aan een tekst van Henri Nouwen over nabijheid en afstand die bij een danspaar letterlijk te zien zijn. De één zoekt nabijheid, de ander misschien juist afstand. Het volmaakte evenwicht is er zelden, maar je kunt ernaar zoeken. ‘De dans die je dan te zien krijgt kan prachtig zijn’, aldus Nouwen.

Barbara Zwaan (1962), theoloog en geestelijk verzorger, schreef een informatief boek over de therapeutische afstemming van afstand en nabijheid in het werk van drie founding fathers van de helpende relatie: Carl Rogers, Martin Buber en Henri Nouwen. Zij zoekt naar verschillen en overeenkomsten in hun visies op de professionele rolrelatie in de geestelijke hulpverlening en naar de implicaties daarvan voor de alledaagse praktijk als het gaat om overdracht en tegenoverdracht. Het is een vergelijkende literatuurstudie waarin Zwaan haar onderzoek theoretisch afbakent via een klassieker uit 1961 van Jerome Frank, Persuasion and Healing. Daarin komt de dialectiek van afstand en nabijheid niet aan de orde en dat vindt Zwaan een belangrijke omissie. Het is mij niet duidelijk waarom zij een gedateerd werk kiest dat zij als raster over het werk van Rogers, Buber en Nouwen heen legt. Dan volgen de hoofdstukken waarin zij de drie founding fathers uittekent en hen bevraagt vanuit de invalshoek van afstand en nabijheid. Steeds geeft zij een mooie schets van hun leven en hun betekenis en beschrijft zij bondig de belangrijkste inzichten uit twee publicaties over de helpende relatie. Vervolgens drukt zij deze visies in de mal van Frank en eindigt steeds met een ‘functionele’ analyse van de kenmerken van de therapeutische relatie met nadruk op de polen afstand-nabijheid en een ‘normatieve’ analyse waarbij het morele en het spirituele aspect aan de orde komen. Aan het slot van haar boek somt zij samenvattend op aan welke voorwaarden de helper moet voldoen, wil de dans met de gesprekspartner zo goed mogelijk uit de verf komen: hij of zij dient een basisniveau van introspectie te hebben, blijk te geven van autobiografisch bewustzijn, uit te gaan van een funderende mythe (een theorie of ‘rationale’ die de problemen van de hulpzoeker in kaart brengt en aangeeft langs welke wegen genezing mogelijk is) en methoden en technieken te hanteren. Het valt me op dat de founding fathers niet of nauwelijks methoden en technieken hanteerden die hun professionele vaardigheden hadden kunnen versterken. Maar nog opmerkelijker is dat zij zich onvoldoende bewust leken te zijn van de trauma’s en kwetsbaarheden in hun eigen leven. Die werken dus door in de helpende relatie in de polen afstand-nabijheid, met de nodige implicaties voor de overdracht en tegenoverdracht. Het grote gevaar is dan dat de gesprekspartner moet voorzien in de (verborgen, onbewuste) behoeften van de helper. Zal ‘een prachtige dans’ ooit volledig zichtbaar zijn? Misschien is dit wel de belangrijkste ‘boodschap’ van Zwaans boekje in het ‘#MeToo’-tijdperk: autobiograf isch bewustzijn is noodzakelijk voor effectieve hulpverlening. Naast permanente educatie is voor onze beroepsgroep misschien nog wel harder nodig: permanente introspectie, optimale zelfzorg, opdat de zorg voor het verhaal van de ander er zo zuiver mogelijk is. Opdat er steeds mooier gedanst wordt.