Het cultboek De ongewisse stad van J.M.A. Paroutaud (1912-1978), een privé-uitgave van George Coppens (van uitgeverij Coppens mensen kunnen voortdurend worden opgepakt door mannen met petten, maar het is steeds onduidelijk wat strafbaar is en wat niet, want de wetten veranderen voortdurend. Winkels en peeskamers kunnen elk moment ‘getransformeerd’ worden tot ‘vallen’.

‘Ervaring, echt alleen ervaring maakt wijzer. Maar zeg niet: ik blijf ’s ochtends binnen tot ik zie welk gevaar anderen op straat of elders lopen, want het kan goed zijn dat het juist die dag verboden is om thuis te blijven,’ wordt aan Ranède verteld door een onberekenbare cafébaas, alsof de grilligheid van de wetten zijn karakter hebben bepaald.

Ranède is een vreemdeling die aan een vonnis is ontsnapt in een ander land, maar waar hij nu terecht is gekomen kan eigenlijk ook als een straf worden beschouwd. In Een idylle van Maurice Blanchot moest de vreemdeling zich aanpassen, dat is ook hier het geval – ‘u bent onderworpen aan Onze Wetten’– maar alles leuk en aardig, ook als hij zich zou wíllen aanpassen, hier is het dus nog eens voortdurend onduidelijk wat die wetten zijn. ‘De staat heeft aan alles gedacht’ krijgt hij echter te horen. Weinig geruststellend, deze schijnbare zekerheid, om niet te zeggen onheilspellend.

De bevolking verlustigt zich in de doden die bij het onweer vallen (‘Nu en dan leek het rommelen van de donder dichterbij te komen, dan hield iedereen op met lopen en spitste zijn oren in de hoop dat het onweer opnieuw zou losbarsten’) en bot- en schedelbreuken bij ‘sportwedstrijden’ waarbij de deelnemers zich van grote hoogte moeten laten vallen. Gevangenen worden gevoerd aan grote hagedissen en in de fabriek waar Ranède werkt, verricht men zinloos werk, afgezien van het feit dat men ervan leeft.

De veranderlijke wetten komen in de praktijk neer op wetteloosheid, maar als vreemdeling zal hij natuurlijk nooit dezelfde liefde hebben ‘als wij voor Onze Stad’, aldus de enge kroegbaas. In haar nawoord stelt vertaalster Mirjam de Veth, die het boek ontdekte en terecht spreekt over een ‘onterecht vergeten meesterwerk’, dat de stad een metafoor is voor het leven: niets is zeker, alleen dat de dood op ons wacht. Dat is ontegenzeggelijk waar, maar Paroutaud lijkt vooral te hebben willen tonen hoe het is om een buitenstaander te zijn, ja om vogelvrij te worden verklaard, maar eveneens om geperveteerd te worden door de straffeloosheid, om te rebelleren, hoewel zinloos in dit geval. Paroutaud lijkt bovendien te willen zeggen dat iemand die zich buiten of boven de wet heeft geplaatst nooit zijn gerechte straf zal ontlopen, dat niemand in opstand kan komen tegen het onvermijdelijke. De straf betekent soms zelfs het einde van een kwellende onzekerheid.
- Johannes van der Sluis

J.M.A. Paroutaud – De ongewisse stad. Vertaald uit het Frans en met een nawoord door Mirjam de Veth. De Laatste Snik, Amsterdam., 2016, 134 p.