Rug verkleurd, gevlekt. Bladzijden schoon, gaaf en onverkleurd. Stevig gebonden exemplaar.
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

Over de inhoud

Inleiding ..... 5
I. Haar algemeen karakter ..... 11
II. Levenslust, Levensviering, Levenszwijmel ..... 38
III. Subjectivisten, Evenwichtigen, Objectivisten ..... 101
IV. De Bezinners der Tachtiger Beweging en hun Critiek ..... 138
V. De Tachtiger Poëzie ..... 154
VI. Levensonlust en Zedelijke Ontevredenheid ..... 221
ʚɞ ༺༺༻

Tekstfragment (blz. 101)

III. SUBJECTIVISTEN, EVENWICHTIGEN, OBJECTIVISTEN.

In Van Deyssel en Gorter hebben wij de uiterste, de subjectieve richting van de Tachtiger Beweging voldoende gekarakteriseerd. Van beiden kan men zeggen, dat zij aanvankelijk niet van de eigen persoonlijkheid uitgingen, maar hun aandacht richtten op het leven buiten het ik, van Deyssel in Een Liefde, Gorter in zijn episch gedicht Mei.

Maar de felle drang van het nieuwe leven, de opdringende veelheid en kracht van indrukken enkel uit het zintuigelijke leven, bewerkten, dat die aandacht al spoedig zich verengde en verinnigḍe tot het persoonlijke alleen, tot al het verbijsterend wonderlijke, dat in den eigen geest te beleven viel. Betooverd door de kleurige volheid van die innerlijke wereld, hadden zij nog enkel oog voor het zelf, Van Deyssel eerst nog voor het vroegere, dat hij als kind was geweest, maar weldra ook alleen voor het oogenblikkelijke zelf, hoe dit zich gedroeg en verhield in het geweld en gedaver van de aanstormende zinnewereld.

Zoo werden hun kunstuitingen zuiver subjectief uit kracht van het herboren zinneleven, ofschoon neiging en verstandelijke voorkeur — bij Van Deyssel ten-
ʚɞ ༺༺༻

1e Recensie (De Nieuwe Taalgids. Jaargang 18 (1924):

Groot-Nederland. Nov. Frans Coenen besluit zijn Studies van de tachtiger beweging met een hoofdstuk over Levensonlust en Zedelijke ontevredenheid, waarin hij voornamelik spreekt over De Kleine Johannes en Johannes Viator, waarvan de eigenlike zedelike bedoeling door de andere Nieuwe-Gidsers nauweliks begrepen werd. Maar ‘ook deze Tachtiger heeft een kortstondigen bloei gehad en de ethische opgolving dezer Renaissance had een even snel verloop als de zintuiglijke.’ - Jan Walch oordeelt zeer gunstig over Kossmann's proefschrift Het Nederlandsch Versrythme.

Des. Frans Coenen wijdt Bij den dood van Marcellus Emants een beschouwing aan deze schrijver, die hij karakteriseert als een wat laat verschenen complement tot Multatuli en Busken Huet. Van deze beiden was Huet ‘toevallig enkel critisch’,
Multatuli ‘volmaakt romantisch’ aangelegd. Daarnaast werd Ermants de wegbereider voor de nieuwe romankunst. ‘Er was iets zwaars en zelfs logs, iets vierkant onbewegelijks in dien geest; tenslotte iets gedegen Hollandsch van onverzettelijkheid en humorloozen ernst.

Juist het tegendeel van het speelsche, lichte, gracieuse en ironische, dat Couperus kenmerkte’. Maar toen hij zich zijn kunstenaarschap bewust geworden was, ‘werd dat kunstenaarschap - het vermogen zijn in drakken in phantasiebeelden om te zetten - tot een veiligheidsklep, die hem ontlastte van den overmatigen druk der wereld op zijn zwaarmoedigen ziel’. Zijn beschrijvingskunst is nuchter: de uiterlikheden worden eenvoudig genoteerd. Impressionistiese beschrijving gaat hem slecht af; alleen het menselike gaat hem ten slotte aan: dat is ook de reden, ‘waarom hij zich zoo gaarne - misschien wel het liefst - in drama-vorm uitte’.
ʚɞ ༺༺༻

2e recensie (Den Gulden Winckel. Jaargang 24(1925) Frans Coenen en de beweging van Tachtig

GEHEEL onpartijdig kan men nu - terwijl de kopstukken nog allen leven - de Beweging van Tachtig nog niet beoordeelen; maar met zijn Studiën heeft Frans Coenen wel bewezen, dat men toch reeds een heel eind in de richting van objectieve, althans onbevooroordeelde kritiek kan komen. Eerst als artikelen in Groot-Nederland verschenen, hebben deze ‘Studiën van de Tachtiger Beweging’ - waarom hier dat leelijke Germanisme gebruikt? - nu ook in boekvorm het licht gezien. En daarvoor zijn we dankbaar, want het is een genot, de rustige, wel overwogen beschouwingen achter elkander in hun samenhang te lezen; en nu eerst wordt men zich volkomen bewust hoe helder het oordeel is, hoe consequent hij zijn opvatting dezer belangrijke literaire periode in alle richtingen doorvoert. Ook bewondert men in Coenen, die zelf in den stroom dezer beweging geweest is, de onbevangenheid, waarmee hij de vertegenwoordigende figuren heeft kunnen beschouwen en de eerlijkheid van zijn oordeel betreffende elks beteekenis voor onze literatuur.

Zijn oordeel over ‘Tachtig’ in haar geheel van geestelijke beweging is niet onverdeeld gunstig - dat zal in den jare 1924 niemand zeer verwonderen. Hij teekent haar als een korte en heftige, maar weinig diepe beweging; hij erkent, dat uit haar enkele onvergankelijke kunstwerken zijn ontstaan. Maar zij heeft in het geestelijk leven van ons volk geen nieuwe wegen gewezen, waarlangs in de toekomst gansche geslachten een nieuwe schoonheid, een nieuw geluk zouden zoeken. Verwey erkende het reeds lang geleden en troostte zich met de overweging: ‘Wat wil men dan, als de vlam tot de kool keert, zich verbazen over haar geslonkenheid? Verbaas u liever over de vele tongen, die uw hemel hebben rood gemaakt’. - Maar is deze troost niet wat heel schraal?

Ondertusschen, indien het dien jongen mannen van '80 gelukt is, al ware het ook voor korten tijd, aan ons geestelijk leven, voorzoover dat in de literatuur tot uiting kwam, een nieuwe richting te geven, dan zouden zij een daad van zóó groote beteekenis hebben verricht, dat de korte duur van den door hen gegeven impuls zijn beteekenis zelf niet zou vermogen te verkleinen. Mij dunkt, dan eerst blijkt deze beweging geheel en volkomen historie te zijn geworden, als die nieuwe richting duidelijk en onmiskenbaar uit het gewirwar der feiten te onderscheiden is.
...."
Coenen heeft naar een gezichtspunt gezocht, waaruit deze literaire beweging zich zou laten scheiden en groepeeren in haar wezenlijke deelen. En het bleek hem, dat veel schijnbaar tegenstrijdigs werd opgelost in een grooter verband, veel verwards werd geordend, als hij deze beweging beschouwde uit de tegenstelling individualisme-collectivisme. Onder het eerste verstaat hij die geesteshouding, waarin elk bewust mensch, onbelemmerd door traditie's of dogma's van welken aard ook, met zijn eigen verstand oordeelt, met zijn eigen hart voelt. Collectivistisch daarentegen zijn de menschen, die één-van-zin zijn; dezulken stellen zich gelijke doelen, jagen gemeenschappelijke idealen na, oordeelen en voelen allen volgens dezelfde normen. En dit is nu de tegenstelling: de 19de eeuw vóór 1880 zou een tijdperk van collectivisme zijn geweest, terwijl in de kunst van de tachtigers daartegenover een zeer ver doorgevoerd individualisme tot uiting komt.

"....Het vernieuwd zelfbesef - zegt Coenen - was of werd tot verhoogde vitaliteit, tot levenslust, levenskracht. Het individu ging zich machtig en belangrijk voelen, een middelpunt en beheerscher des levens.

Maar daarnaast moest als noodzakelijk complement een geheel tegenovergesteld gevoel ontstaan: de ziel, gescheiden van die buitenwereld, waar zij eerst mee samengegroeid was, voelde zich uitgestooten, vervreemd van de groote menschengemeenschap, hulpeloos in de zwarte oneindigheid van de wereld. Zoo kwam naast die versterking van den levenslust ook de verzwakking van de levensvreugde: pessimisme en levensmoeheid.

Deze dus zijn de beide uitingen van het zich bewust geworden individualisme. Aan den eenen kant staan de door het leven bedwelmden, als Van Deyssel, Gorter en Van Looy; tot de andere groep behooren Aletrino en Van Eeden. Stellig is deze onderscheiding van zeer groot belang voor een juist beoordeelen van den invloed, dien het individualisme op de geestelijke gesteldheid der verschillende kunstenaars had; toch is het mogelijk, dat uit zuiver literair-historisch oogpunt dit onderscheid van veel geringer beteekenis is, omdat zeer wezenlijke dingen van de nieuwe kunstrichting aan beide levenshoudingen gemeen kunnen zijn geweest.

In een reeks uitmuntende karakteristieken behandelt Coenen dan de hoofdfiguren van '80. Eerst de kunstenaars, die door het individualisme geheven werden tot een staat van levensvreugde, soms overslaande tot levensdronkenschap - de beteekenis van Van Deyssel, Gorter, Ary Prins, Van Looy wordt duidelijk geformuleerd, en de balans van het voor en tegen hunner kunst nauwgezet opgemaakt. Aan niemand wordt te kort gedaan, maar waar het noodig was, werd ook streng geoordeeld.
༺༺༻ ʚɞ ༺༺༻

literatuurkritiek, fin-de-siècle, esthetica, stromingen, poëzieleer, cultuurstrijd, woordkunst, levensgevoel, bezinning, subjectivisme, objectivisme, zedelijkheid